MIASTO I GMINA

 

 

 

 

WYSOKA

 

 

 

 

 

 

 

 

 

historia, zabytki, kultura


HISTORIA WYSOKIEJ

 

Miasto i Gmina Wysoka położone są na historycznych terenach Krajny. Pierwszy zapis dotyczący Wysokiej pochodzi z XIII wieku. W dokumencie z 1260 roku zapisano nazwę wsi – Visoka – którą książę wielkopolski Bolesław Pobożny podarował Mikołajowi z Gostynia z rodu Łodziów, późniejszemu podkomorzemu poznańskiemu. Odtąd stała się ono dość ważnym punktem przy szlaku prowadzącym z Poznania do Złotowa i Krajenki, który łączył grody wielkopolskie z Gdańskiem. Nazwa miejscowości pochodzi od przymiotnika „wysoki" i została nadana osadzie ze względu na jej położenie u stóp wzniesienia.

Proces lokacji miasta na prawie magdeburskim trwał niespełna 20 lat. Po raz pierwszy Wysoka została nazwana miastem w dokumencie z 1505 roku, ale za datę utworzenia miasta przyjmuje się rok 1521, kiedy właściciel tutejszych dóbr - Stanisław Kościelski, wydał przywilej na cztery jarmarki, co w owych czasach oznaczało zatwierdzenie samodzielności prawnej danej miejscowości.

Wysoka przez kilka wieków była własnością szlachecką. Kolejnymi właścicielami tutejszych dóbr ziemskich były znane rody: Danaborscy herbu Topór, Kościelscy herbu Ogończyk, Smoguleccy herbu Grzymała i Raczyńscy herbu Nałęcz. W dziejach miasta szczególnie zapisała się Apolinara Eleonora ze Smoguleckich Tuczyńska, która w 1695 r. sprowadziła Zakon Kanoników Regularnych Reguły św. Augustyna (zakonnicy przebywali tu przez 90 lat) oraz była fundatorką klasztoru i kościoła budowanego w latach 1707-1715, który istnieje po dziś dzień.

Po I rozbiorze Polski w 1772 r. Wysoka z całą okolicą została zajęta przez Prusy i wcielona do prowincji Prusy Zachodnie. Ówczesny właściciel majątku Kazimierz Raczyński sprzedał włości w pruskie ręce. W latach 1807-1815 Ziemia Wysocka, tak jak cała Wielkopolska, weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona i Kongresie Wiedeńskim została z powrotem włączona do Prus i znalazła się w granicach administracyjnych Wielkiego Księstwa Poznańskiego (od 1870 r. Provinz Posen). Miasto powróciło do Polski 22 stycznia 1920 r. Chwalebną kartę w historii tego regionu zapisały walki Powstania Wielkopolskiego. Wysoka była wysuniętym najdalej na północ miejscem powstańczego zrywu. Tutaj właśnie, w 1919 roku, wojska powstańcze pod dowództwem por. Józefa Lubińskiego stoczyły zacięte boje. W traktacie wersalskim wytyczono granicę polsko-niemiecką w odległości 8 km od Wysokiej. Na chwałę poległych powstańców w mieście wystawiono w 1928 r. pomnik. W 1939 r. zburzyli go Niemcy. Został odbudowany w 1996 r.

W wyniku reformy administracyjnej Polski w 1933 r. Wysoka stała się siedzibą gmin miejskiej i wiejskiej, która zajmowała 14 gromad na obszarze 123 km2 i liczyła 5500 mieszkańców. Należała do powiatu wyrzyskiego, który wchodził w skład województwa poznańskiego, a od 1938 r. województwa pomorskiego.

Okres II wojny światowej i okupacji był dla Ziemi Wysockiej tragiczny w skutkach. Wysoka i okoliczne miejscowości zostały zajęte już 1 września 1939 r. Od razu były śmiertelne ofiary wśród ludności polskiej we wsi Stare oraz w samej Wysokiej. Najtragiczniejszym wydarzeniem była egzekucja 19 obywateli Wysokiej dokonana przez hitlerowców w okolicy Góry Wysockiej w październiku 1939 r. Miejsce kaźni upamiętnia dziś kamienny pomnik, postawiony w latach sześćdziesiątych minionego wieku. Ziemia Wysocka odzyskała wolność w styczniu 1945 r.

W 1846 r. wielki pożar pochłonął niemal całą zabudowę miasta. Z pożogi ocalało niewiele budynków, w tym kościół. Miasto zostało szybko odbudowane, ale pokłosiem tego tragicznego wydarzenia jest to, że obecnie najstarsze domy w Wysokiej pochodzą z polowy XIX wieku.


ZABYTKI

 

Poaugustiański Zespół Klasztorny

           

W 1698 roku właścicielka Wysokiej, Apolinara Tuczyńska zapisała wsie Dębówko i Jeziorki dla kanoników laterańskich reguły św. Augustyna na założenie klasztoru w Wysokiej, w którym miało przebywać pięciu duchownych. Motywem podjęcia takiej decyzji było to, iż w tutejszym kościele spoczywały szczątki jej krewnych z rodziny Smoguleckich i Czarnkowskich.

W 1707 r. wystarała się o brewe papieża Klemensa XI, zezwalające na budowę i założenie nowego klasztoru w Wysokiej. Budowę domu zakonnego i kościoła ukończono w 1715 r. Konsekracji kościoła dokonał w 1729 r. arcybiskup Teodor Potocki.

W 1785 roku, po dziewięćdziesięciu latach pracy w Wysokiej, nastąpiła kasata zakonu kanoników laterańskich. Sprawy klasztorne porządkował ks. Oficjał Wojciech Józef Steinert. On też dokonał ostatecznej przebudowy i wykończenia kościoła, nadając mu dzisiejszy kształt.

 

Opis:

W skład zespołu kościelnego otoczonego niewysokim murem wchodzą: kościół, dzwonnica oraz dawny klasztor kanoników laterańskich (obecnie plebania). Na teren kościoła prowadzą dwie ozdobne bramy.

Kościół zbudowany z cegły, otynkowany. Trójnawowy, z wyodrębnionym prezbiterium, nakryty sklepieniami żaglastymi. Fasada z ozdobnym portalem ujmującym główne wejście do kościoła i dwiema narożnymi wieżyczkami.

Kościół posiada kompletnie zachowane barokowe wyposażenie z I poł. XVIII w., w skład którego wchodzi ołtarz główny, ołtarze boczne, ambona, chrzcielnica.

W ołtarzu głównym XVII – wieczny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem. Po bokach figury świętych Stanisława i Wojciecha oraz czterech zakonników.

W ołtarzu bocznym p.w. św. Walentego figury św. Marcelina, św. Piotra egzorcysty ­- męczenników rzymskich i św. Romana, rzeźba św. Stanisława Kostki oraz  XX – wieczny obraz patrona namalowany przez ks. Dziedzię.

W ołtarzu bocznym p.w. św. Augustyna figury przedstawiające św. Akwilina, klęczącego mężczyznę i żołnierza, rzeźba św. Jana Nepomucena oraz obraz przedstawiający śmierć św. Augustyna.

W trzecim ołtarzu bocznym p.w. św. Antoniego, w polu środkowym, obraz patrona, wyżej obraz św. Wawrzyńca.

Całość dopełnia belka tęczowa, na której krucyfiks w otoczeniu uskrzydlonych aniołów.

Na chórze muzycznym organy z końca XIX w.

 

W dzwonnicy wzniesionej w latach sześćdziesiątych XVIII wieku zawieszone są trzy dzwony. Najstarszy, fundacji Mikołaja Smoguleckiego i jego żony Franciszki został odlany w 1664 roku. Pozostałe dwa mniejsze pochodzą z 1827 roku.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pastorówka

            Do dziś, niedaleko nieistniejącego już kościoła ewangelickiego, stoi pastorówka. W okresie powojennym, do 2009 roku, umieszczony był tam Ośrodek Zdrowia.

 

Poczta

            Poczta w Wysokiej powstała wkrótce po wyzwoleniu w 1919 r. Do końca roku 1990 mieściła się w budynku przy ulicy Pocztowej.

 

 

Wasserkunst

            Pozostałość po dawnym głównym ujęciu wody w Wysokiej, na Placu Studziennym.

 

Młyn

W okresie międzywojennym w mieście działały trzy młyny. Te działały również w okresie powojennym.


Dawny budynek miejskiego ratusza

            Po odzyskaniu niepodległości siedzibą ratusza miejskiego był budynek przy Placu Wolności.

Szkoła

            Niemal cały XX wiek szkoła mieściła się w budynku wzniesionym w 1904 r. przy Placu Wolności.

 

 


Strzelnica

 

            Przy ulicy Strzeleckiej znajduje się budynek, będący w okresie międzywojennym siedzibą działającego w Wysokiej bractwa kurkowego. Potocznie przez mieszkańców do dziś nazywany strzelnicą, pomimo iż obecnie znajduje się tam lokal „Pokusa”.

 


Dworzec kolei wąskotorowej

 

            21 lutego 1895 „Wyrzyskie Koleje Powiatowe” otworzyły linię Białośliwie – PobórkaNieżychowo – Zakłady Przemysłowe – Jeziorki – Czajcze – Kijaszkowo – Kruszka – Szczerbin – Łobżenica wraz z odgałęzieniem do Wysokiej. Z tego okresu pochodzi też budynek dawnej stacji kolejki wąskotorowej.

 


Zabudowa rynku

            Obecna zabudowa rynku, to głównie kamienice z przełomu XIX i XX wieku. Stare miasto spłonęło w roku 1846.


 

BĄDECZ

 

Pierwsza wzmianka o Bądeczu pochodzi z 1432 r. Od 1773 roku cała wieś stanowiła folwark hrabiny Bleszczewskiej. Wieś w obecnym kształcie powstała w 1927 r. po parcelacji majątku, w wyniku czego powstało kilkadziesiąt gospodarstw.

Cennym zabytkiem jest kościół neogotycki p.w. św. Józefa, wybudowany w 1876 roku. Fundatorem domu modlitwy dla tutejszych protestantów był ówczesny właściciel wsi, Collin. Po opuszczeniu Bądecza przez ludność niemiecką wyznania ewangelickiego, 24 września 1923 roku budynek kościoła został poświęcony i od tego czasu służy on katolikom.

Kościół jednonawowy z wyodrębnionym prezbiterium i wysoką wieżą w fasadzie. Wyposażenie kościoła z połowy XX w.

 

Nieopodal zabudowań wsi Bądecz przebiegała granica polsko – niemiecka, o czym wciąż przypomina budynek straży granicznej, nazywany do dziś „placówką”. (fot. poniżej)

 

 

 


Bardzo ciekawe są pozostałości po dawnym folwarku, zarówno w części gospodarczej, jak i kolonii mieszkalnej. W 1881 roku właścicielem folwarku był Carl Collin. W tym czasie jego majątek liczył 1048 ha powierzchni. Funkcjonowała tam gorzelnia, młyn i cegielnia, hodowano rasowe owce.

Po I wojnie światowej folwark znajdował się w rękach Skarbu Państwa. Obecnie majątek w posiadaniu RKS Bądecz.



CZAJCZE

 

Pierwsza wzmianka o tej osadzie pochodzi z 1427 r. W XVII w., do roku 1697 właścicielem Czajcza był A. Łącki, a do 1773 r. rodzina Łakińskich. Na przełomie XVIII i XIX w. majątek przeszedł w ręce Niemca Küpfera. Po jego śmierci właścicielem dworku został Heinrich von der Goltz, a następnie jego syn Albert.

We wsi istniał klasycystyczny pałac właściciela i zbudowany na przełomie XIX i XX wieku dwór zarządcy. Po pożarze tego pierwszego w 1922 roku właściciel majątku przeniósł się do zachowanego do dziś dworu.

Do folwarku prowadzi odrębna droga wysadzana kasztanowcami. Na obrzeżach przed dworem znajdują się zabudowania gospodarcze. W XIX wieku funkcjonowały tam cegielnia i gorzelnia. Za dworem jest park, w którym zobaczyć można mauzoleum Heinricha Küpfera, zmarłego w 1865 roku.

 

 

 

 

 

 

 

 

 


GMUROWO

 

            Folwark Gmurowo powstał na przełomie XVIII i XIX w., a jego pierwszym właścicielem był Niemiec Orland. Od jego nazwiska pochodziła pierwotna nazwa wioski – Orlandshof (spolszczona na Orlandowo). Podobno Orland przegrał swój folwark w karty. Od 1917 do 1939 r. w rodzinie Gmurowskich. Wówczas nastąpiła zmiana nazwy wsi na Gmurowo.

            Istniejący obecnie pałac eklektyczny – neorenesansowy zbudowano w 1871 roku. Od wschodu pałac otacza duży park z niewielkim stawem. Z dawnej zabudowy folwarcznej pozostał również magazyn zbożowy.

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Kijaszkowo

 

         Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z roku 1510 – 1520. W 1773 r. wieś była własnością pani Kitnowskiej. W 1923 roku, po pożarze pałacu w Czajczu, Heinrich von der Goltz uposażył swą siostrę Emmę wsią Kijaszkowo. Zamieszkała ona w starej części pałacu, a w tymże roku dobudowano do niej pałac o obecnym wyglądzie. Przeznaczony on został na dom opieki dla sierot i ludzi kalekich. Prowadziły go siostry zakonne, których przełożoną była hrabina.

Od 1946 do 2008 roku znajdował się tam Państwowy Dom Dziecka.

 

 

 

 

 


Przy pałacu znajduje się Dom Diakonistek, sióstr zakonnych, które opiekowały się sierotami i kalekami w okresie międzywojennym.

 


W pobliżu pałacu znajduje się dawny (koniec XIX w.) budynek po gorzelni.

 

 


MŁOTKOWO

 

            Pierwsza wzmianka o tej osadzie pochodzi z 1427 r. W latach 1578 – 1580 wieś podzielona była na trzy części, należące do J. Białośliwskiego, A. Młodkowskiego oraz P. Młodkowskiego. W XVIII wieku całe Młotkowo stanowiło własność Kitnowskich.

            W latach 1856 – 1859 powstał tu dworek szlachecki w stylu neorenesansowych will włoskich, początkowo należący wraz z folwarkiem do rodziny Homanów. Na początku XX w. dworek trafił w ręce Ludwika Hertza z Liszkowa, a później jego szwagierki Friedy Hertz - Eichenrode. Po II wojnie światowej popadł w ruinę, od 1993 roku w posiadaniu pani Ingrid Jewszel. Do dworu prowadzi zabytkowa aleja lipowa.

 

 

 

 

 

 

 


MOŚCISKA

 

            Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z roku 1429. W 1479 roku założono we wsi parafię (spalonego kościoła w 1695 roku już nie odbudowywano). W latach 1565 – 81 właścicielami jej byli B. Dębiński, P. Zborkowski, J. Dębiński, Kościelski. W 1773 roku całą wieś nabył Wł. Lutomski. W 1881 r. właścicielem wsi został Friedrich Schmidt. W tym czasie zbudowano dwór w stylu francuskiego neorenesansu. Ostatnim właścicielem majątku był Wacław Popiel, który był także właścicielem majątków w Brzostowie i Kostrzynku. Został on zamordowany w 1940 roku w obozie Stutthof przez hitlerowców. Po wojnie majątek przeszedł w ręce Państwowych Gospodarstw Rolnych i upadł doszczętnie.

O dawnej świetności wsi przypomina także zabytkowy spichlerz.

 

 

 


RUDNA

 

            Pierwsza wzmianka o Rudnej pochodzi z roku 1480. Na początku 1618 r. właścicielami tutejszych dóbr byli A. Moszyński i Grzybowski, przed I rozbiorem Polski Rudna stanowiła własność A. Smoguleckiej. Przekazała ona wieś A. Kołudzkiemu, a ten sprzedał ją pod koniec XVIII wieku Raczyńskim. Po 1772 roku osiedlili się tu liczni Niemcy. Dla nich to zbudowano w 1905 r. niewielki kościół. Obecnie jest to świątynia katolicka p.w. śś. Piotra i Pawła.

 

           

 

 


Po dziś dzień funkcjonuje w tej wsi gorzelnia, wybudowana w 1901 roku.


STARE

 

            Pierwsza wzmianka o tej osadzie pochodzi z 1436 r. W XVIII wieku należała do rodziny Gostomskich. Na początku XX w. Stare stało się własnością niemieckiej rodziny Orlandów. W 1945 roku żołnierze radzieccy zastrzelili w piwnicach ich własnego dworku ostatnich właścicieli: Kurta Orlanda wraz z żoną, córką i najmłodszym synem.

            Jednym z najciekawszych zachowanych do dzisiaj miejsc jest otoczony kamiennym murem cmentarz rodu Orlandów.

 

 


TŁUKOMY

 

            Pierwsza wzmianka o tej osadzie pochodzi z 1399 roku. W 1565 r. właścicielami jej byli Tłukomscy herbu Nałęcz. Od ich nazwiska pochodzi nazwa wsi Tłukomy. Od 1831 roku wieś przeszła w posiadanie Albrechta von der Goltz. Wiązało się to z pojawieniem się ludności niemieckiej wyznania ewangelickiego. W 1913 roku postawiono dla nich kościół (od 1948 roku katolicki).

            W I połowie XIX wieku, w południowej części parku, nad jeziorem, postawiono pałacyk, który służył dawnym właścicielom. Kiedy w 1908 roku tłukomski dwór wykupiła Komisja Kolonizacyjna, pałacyk został przejęty przez kościół ewangelicki, a od 1913 roku stał się plebanią.

            Za dworkiem znajduje się zabytkowy park, mogący poszczycić się drzewami pomnikowymi. Wśród drzew zachował się też stawek zasilany strumieniem z pól, wybudowany w 1906 roku grobowiec ostatniego właściciela majątku Tłukomy, Maxa Weissledera oraz lodownia na szczycie skarpy nad jeziorem.

 

 

 


lodownia

 



 Miejsca pamięci

 

Pomnik Powstańców Wielkopolskich

 

            W 1928 roku, w dziesiątą rocznicę odzyskania niepodległości, wystawiono przed ratuszem pomnik, na którym wyryto nazwiska poległych w walkach o Wysoką – Józefa Lubińskiego, Józefa Orlińskiego, Wojciecha Kluczki, Franciszka Kowalskiego, Józefa Boińskiego i Augustyna Zielińskiego. Rozebrano go wkrótce po wybuchu wojny w 1939 r. Po 1945 roku na jego miejscu na długo stanął pomnik żołnierzy Armii Czerwonej. Staraniem mieszkańców zrekonstruowano go w 1996 roku.

 


Pomnik Powstańców Wielkopolskich II

 

            Staraniem mieszkańców miasta, na rynku głównym postawiono pomnik Powstańców Wielkopolskich dnia 1 września 1978 r. Poświęcono go jednak nie tylko powstańcom, ale wszystkim pomordowanym przez hitlerowców.

 

Pomnik w Górach Wysockich

           

Pomnik wybudowany w latach sześćdziesiątych na cześć 19 obywateli miasta, którzy jednej nocy, we wspólnej mogile, zostali zamordowani przez hitlerowców w Górach Wysockich jesienią 1939 roku.

 

 

 

Twórca ludowy

 

Paweł Schulz

           

            Urodził się 23.10.1968 r. w Wysokiej. Od urodzenia do chwili obecnej wysoczanin, związany z miasteczkiem i jego mieszkańcami. Szkołę średnią ukończył w Łobżenicy. Uważany jest za twórcę ludowego regionu.

            Malarstwo zafascynowało go już w szkole podstawowej. Dzięki wspaniałej nauczycielce plastyki, p. Danucie Słowińskiej, rozwijał swój talent. Oprócz malarstwa zainteresował się rzeźbą. Obecnie dużo maluje i rzeźbi. Jego twórczość obejmuje różnorodną tematykę. Często tworzy na zamówienie instytucji lub osób prywatnych. Pan Paweł maluje obrazy – głównie realistyczne, wytwarza różnego rodzaju elementy rzeźby, np. tarcze i berło dla bractwa kurkowego, szyldy, znaki herbowe, zegary, postacie aniołów. Pasjonuje się odnawianiem starych, zniszczonych figur kościelnych.  

            Artysta współpracuje z Muzeum Kultury Ludowej w Osieku, gdzie wystawia i sprzedaje swoje prace zwiedzającym. Marzy o tym, aby swoimi pasjami zainteresować ludzi młodych.

            Różnorodność tematów i form twórczych obrazują załączone zdjęcia.

 




















































Autorzy projektu

 

Uczniowie Szkoły Podstawowej im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Wysokiej:

           

Czerwińska Daria

Duczmal Bartłomiej

Kantorowski Henryk

Koziarski Damian

Taczkowski Mateusz

Stefaniak Wiktoria

Michalski Krystian

 

Opieka i kontrola merytoryczna:

 

Kłysz Artur, Tamas Aldona

 

Koordynator projektu:

 

Tamas Aldona

 

 

 

 

 

 

Wysoka 2009